Phương pháp này chủ yếu dựa vào hàm lượng các chất dinh dưỡng chính trongthức ăn: protein, lipit, gluxit, nước.. để chia thành các nhóm.+ Thức ăn giàu protein. Tất cả những loại thức ăn có hàm lượng protein thô chiếmtrên 20% (tính theo vật chất khô) thì được gọi là những loại thức ăn giàu protein.+ Thức ăn giàu lipit:Ví dụ:Gồm các loại thức ăn mà hàm1 kg bột cá loại 1 có 443 g; 1 kg bột thịtlượng lipit chiếm trên 20%. Mục đíchcó660g; 1 kg đậu tương có 374 g; kg khô dầusử dụng thức ăn này là cung cấp mộtlạcnhâncó 409 g protein thô.lượng lipit thích hợp trong khẩu phầnđã đủ hàm lượng vật chất khô nhưnggiá trị năng lượng còn quá thấp.+ Thức ăn giàu gluxit: Là loại thức ăn trongđó có hàm lượng gluxit 50% trở lên, gồm các loại Ví dụ: Vừng chứa 44,1% và lạchạt ngũ cốc, ngô, thóc cám, bột khoai, bột sắn. Thức nhân 46.3% lipităn này chiếm tỷ lệ rất lớn trong khẩu phần thức ăngia súc dạ dầy đơn, nó là nguồn năng lượng dễ tiêu hóa, hấp thu và ít gây tai biến trongquá trình sử dụng mà giá thành rẻ.+ Thức ăn nhiều nước: Gồm các loại thức ăn có hàm lượng nước từ 70% trở lên.Ví dụ: thức ăn củ quả, bã rượu, bã bia, rau xanh, bèo…+ Thức ăn nhiều xơ: Gồm các loại thức ăn mà hàm lượng xơ thô 18% trở lên.Loại thức ăn này là sản phẩm chế biến ngành trồng trọt, như rơm rạ, dây lang, dây lạc..những loại thức ăn này ít có ý nghĩa với gia súc dạ dày đơn nhưng chiếm tỷ trọng lớntrong khẩu phần gia súc nhai lại.+ Thức ăn giàu khoáng: gồm các loại muối khoáng, bột xương, muối ăn, bột sò…+ Thức ăn giàu vitamin: gồm những loại vitamin hoặc những loại thức ăn giàuvitamin như: bột rau xanh, dầu gan cá…+ Thức ăn bổ sung khác: gồm các loại thức ăn có nguồn gốc đặc biệt như khángsinh, các hợp chất chứa nitơ, các chất chống oxy hóa, các chất kích thích sinh trưởng.2.2.3 Phân loại theo đương lượng tinh bộtTheo phương pháp này, người ta phân thức ăn thành 2 loại: thức ăn tinh và thứcăn thô.+ Thức ăn thô: bao gồm các loại thức ăn có đương lượng tinh bột dưới 45% nghĩalà trong 100 kg thức ăn có giá trị không quá 45 đơn vị tinh bột.+ Thức ăn tinh: bao gồm các loại thức ăn có đương lượng tinh bột trên 45% (trongvật chất khô) như các hạt ngũ cốc, bột củ quả , các hạt khô dầu. Trong thức ăn tinh cònphân ra thức ăn giàu protein, gluxit, lipit…2.2.4 Phân loại theo toan tính và kiềm tínhNgười ta căn cứ vào độ pH của sản phẩm chuyển hóa cuối cùng để chia thức ănthành toan hay kiềm. Thường những thức ăn có chứa nhiều P, Cl, S thì sản phẩm cuốicùng của sự chuyển hóa mang tính axit.Ví dụ: P cho H3PO4, S, H2SO4, Cl, HCl, còn loại thức ăn nhiều Ca, K, Na, Mg thìsản phẩm chuyển hóa cuối cùng mang tính kiềm.Phương pháp xác định một loại thức ăn toan tính hay kiềm tính dựa vào côngthức:97 P + 62 S + 28ClX=50Ca + 26 K + 43Na + 83Mg8Nếu X > 1: Thức ăn đó thuộc nhóm toan tínhNếu X < 1: Thức ăn đó thuộc nhóm kiềm tínhVí dụ: Trong cỏ khô có chứa P: 2,1 g; K:19,2 g; Na: 2,46 g; S: 2,05 g; Cl: 2,17 g;Ca: 17,7 g; Mg: 2,28 g.Thay vào công thức ta có:97 P + 62 S + 28ClX== 0.2350Ca + 26 K + 43 Na + 83MgTrường hợp này X < 1 nên thức ăn thuộc nhóm kiềm tính.Những loại thức ăn kiềm tính gồm: thức ăn xanh, củ quả, thức ăn ủ xanh… Nhữngloại thức ăn này thích hợp cho gia súc sinh sản, tác dụng tốt đối với kích thích tiết sữa.Trong khi, những loại thức ăn toan tính như: các loại thức ăn động vật, hạt họ đậu và mộtvài loại thức ăn giàu protein lại thích hợp với gia súc đực, gia súc đực sinh sản nhất làtrong thời gian lấy tinh.Mã số quốc tế của nguyên liệu thức ăn chăn nuôi:Hiện nay trên thế giới người ta phân thức ăn thành tám nhóm:Thức ăn thô khôTất cả các loại cỏ xanh tự nhiên thu cắt và các loại phế phụ phẩm của cây trồngđem phơi khô có hàm lượng xơ trên 18% đều là thức ăn thô khô. Bao gồm: cỏ khô họ đậuhoặc hòa thảo, rơm rạ, dây lang, dây lạc và thân cây ngô… phơi khô. Ngoài ra còn gồmvỏ các loại hạt thóc, lạc, đậu, lõi và bao ngô.Thức ăn xanhTất cả các loại cỏ trồng, cỏ tự nhiên, các loại rau xanh cho gia súc sử dụng ở trạngthái tươi, xanh bao gồm: rau muống, bèo hoa dâu, lá bắp cải, su hào, cỏ tự nhiên, cỏ trồngnhư cỏ voi và cỏ sả, bèo tấm, rau dừa nước, rau dền, rau lấp, thân lá khoai lang…Thức ăn ủ chuaTất cả các loại thức ăn chua, các loại cỏ hòa thảo hoặc thân, bã phụ phẩm củangành trồng trọt như thân, lá lạc, bã dứa, vỏ chuối, thân cây ngô… đem ủ chua.Thức ăn giàu năng lượngTất cả các loại thức ăn có hàm lượng protein dưới 20% và xơ thô dưới 18%. Baogồm các loại hạt ngũ cốc như ngô, gạo, sắn, củ khoai lang, cao lương, mạch, mỳ… và phếphụ phẩm của ngành xay xát như cám gạo, cám ngô, cám mỳ, tấm…nhóm nguyên liệunày chiếm tỷ lệ cao nhất trong công thức thức ăn hỗn hợp, thường chiếm 40-70% tỷtrọng. Một số loại dầu thô, mỡ thô cũng được dùng bổ sung vào công thức thức ăn hỗnhợp nhưng không vượt quá 4-5%. Ngoài ra còn có các loại củ, quả như sắn, khoai lang,khoai tây, bí đỏ….Thức ăn giàu proteinTất cả các loại thức ăn có hàm lượng protein trên 20%, xơ thô dưới 18%. Thức ăngiàu protein có nguồn gốc động vật: bột cá, bột thịt, sữa bột, bột thịt xương, bột máu,nước sữa..; thức ăn giàu protein có nguồn gốc thực vật: hạt đỗ tương, lạc, đậu xanh, đậutriều, đậu nho nhe, khô đỗ tương, khô lạc, khô dầu hướng dương, khô dầu dừa, khô dầubông.Thức ăn bổ sung khoángBột vỏ sò, bột đá, vỏ hến, dicanxiphotphat, bột xương…Thức ăn bổ sung vitaminCác loại vitamin B1, B2, B3, D, A hoặc premix vitamin.Các loại thức ăn bổ sung khác9Đây là nhóm thức ăn rất đa dạng. Theo bảng hướng dẫn số 70/524 của châu Âu cótới 14 loại phụ gia thức ăn chăn nuôi khác nhau:Số thứ tự1234567Loại phụ giaCác chất kháng sinhChất chống oxy hoáChất tạo hương vịChất phòng cầu trùngChất nhũ hoáChất tạo màuChất bảo quảnSố thứ tự891011121314Loại phụ giaCác vitaminCác chất vi lượngNhân tố sinh trưởngChất kết dínhChất nhũ hoá axitCác loại menSản phẩm vi sinh vậtSố thứ tự của tám nhóm thức ăn được đánh số như sau:Tên nhóm thức ăn- Cỏ khô, thức ăn thô nhiều xơ- Cỏ tươi, các loại thực vật tươi, rauxanh- Thức ăn ủ chua- Thức ăn giàu năng lượng- Thức ăn giàu protein- Thức ăn bổ sung chất khoáng- Thức ăn bổ sung vitamin- Các chất phụ gia (additives)Số quốc tế của nhóm thức ăn12345678Trong mã số quốc tế của các loại nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, chữ số đầu tiêncho biết loại nguyên liệu thức ăn đó thuộc nhóm nào còn năm chữ số tiếp theo trong mãsố là các số để phân biệt các nguyên liệu đó trong cùng nhóm.TrongtámVí dụ:nhóm nguyên liệu trên,- Khô dàu lạc ép có mã số quốc tế là: 504604các nhóm nguyên liệu- Khô dầu lạc chiết ly có mã số quốc tế: 504612thường sử dụng trong- Khô dầu đậu tương ép có mã số quốc tế: 503649chế biến thức ăn chăn- Khô dầu đậu tương chiết ly có mã số quốc tế: 503650nuôi công nghiệp là- Bột cỏ linh lăng khô 17 % protein có mã số quốc tế là: 100023các nhóm 4, 5, 6, 7 và- Bột cỏ linh lăng khô 20 % protein có mã số quốc tế là: 1000248 còn các nhóm 1, 2, 3- Cám gạo thường có mã số quốc tế là: 403928thường dùng cho gia- Cám lau có mã số quốc tế là: 403943súc nhai lại, nhóm 2cũng dùng cho cácnhóm gia súc khác nhưthức ăn bổ sung.10CHƯƠNG IIĐỘC TỐ TRONG THỨC ĂNI. KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CHẤT GÂY ĐỘC TRONG THỨC ĂN1.1. Định nghĩaChất độc (poinsons)Chất độc là những chất vô cơ hay hữu cơ có nguồn gốc trong tự nhiên hay do conngười tạo ra, nó được nhiễm vào trong thức ăn và đưa vào cơ thể đến nồng độ nhất địnhvà gây ra sự ngộ độc, làm rối loạn các hoạt động sinh lý, sinh hoá bình thường của cơ thểvà biểu hiện bằng những triệu chứng và bệnh tích khác thường.Tuỳ theo loại chất độc, mức độ nhiễm độc nặng hay nhẹ, tuỳ theo lứa tuổi, tìnhtrạng sức khoẻ của cơ thể mà triệu chứng ngộ độc nặng, gây tử vong hoặc nhẹ sau mộtthời gian dài tích luỹ mới gây biểu hiện ngộ độc.Chất độc được sinh ra từ nhiều nguồn gốc khác nhau: Nó có thể là các sản phẩmtrao đổi của nấm mốc, vi sinh vật tạo ra mà ta gọi là Mycotoxin. Hoặc có thể lẫn vào thứcăn do ô nhiễm môi trường hoặc cũng có thể do con người vô tình hay cố ý cho thêm vàocác nguyên liệu để bảo quản và tăng khẩu vị.Nghiên cứu về chất độc thực chất đó là nghiên cứu về bản chất hoá học, cơ chếtác động, phương pháp xác định đề từ đó có những biện pháp kỹ thuật loại trừ và hạn chếtác hại của nó tới cơ thể người và động vật.Sự ngộ độc (toxicosis, poisoning)Lĩnh vực nghiên cứu về sự ngộ độc bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau. Điều nàyphức tạp vì có quá nhiều chất độc nên rất khó phân biệt. Đôi khi cũng xãy ra triệu chứngngộ độc thực phẩm mà khi kiểm tra không thấy có độc chất trong thức ăn, như sự ngộđộc chất dinh dưỡng do ăn quá nhiều không tiêu, bị vi khuẩn lên men trong đường ruộtsinh ra độc tố, sự ngộ độc chất khoáng vi lượng, sự ngộ độc vitamin.. khi sử dụng quáliều. Trái với điều này, đôi khi người và động vật ăn phải chất độc mà không có triệuchứng ngộ độc do liều lượng độc tố quá thấp hoặc do sức đề kháng của cơ thể người vàđộng vật với độc tố cao nên không xuất hiện triệu chứng.1.2. Các trạng thái ngộ độcNgộ độc cấp tính là trạng thái ngộ độc sau khi nhiễm chất độc một thời gian ngắn,xuất hiện những triệu chứng khác thường rất nghiêm trọng hoặc gây ra tử vong cho ngườivà động vật.Ngộ độc tích lũy (còn gọi là ngộ độc trường diễn, ngộ độc mãn tính) là trạng tháimà cơ thể nhiễm chất độc với liều lượng thấp, chưa gây ra triệu chứng liền mà phải trãiqua một thời gian dài chất độc tích lũy trong cơ thể, làm biến đổi các qúa trình sinh lý,sinh hóa lâu dài rồi mới gây ra triệu chứng.11II. PHÂN LOẠI CHẤT ĐỘC THEO NGUỒN GỐC LÂY NHIỄM2.1. Chất độc có sẳn trong nguyên liệu làm thức ăn và trong quá trình chế biếnTrong tự nhiên các loại thực vật cũng như một số loại động vật đăc biệt đều cóchứa một số lượng độc tố nhất định. Đó là những chất tích lũy hoặc là sản phẩm trunggian trong quá trình trao đổi chất của chúng hoặc là những chất được sinh vật tổng hợp.Ở thực vật, nhất là nhóm cây họ đậu có nhiều chất kháng dinh dưỡng (nutritionantigonist). Nhiều loại thực vật có chứa nhóm chất glusit độc, trong một số loại động vậtcó chứa những amit độc gây dị ứng rất mạnh cho cơ thể.2.2. Chất độc do thực phẩm bị biến chất trong quá trình bảo quảnSự tồn trữ nguyên liệu trong kho lâu ngày, do tác động của oxy trong không khíoxy hóa hoặc do enzyme trong thực phẩm tác động làm biến đổi các chất dinh dưỡng trởthành các chất độc hay chất kháng dinh dưỡng.Ví dụ: các chất dầu thực vật để lâu ngày trong không khí sẽ biến thành cácperoxyt, aldehyt độc. Các axit amin như histidine trong thịt cá tươi dưới tác động củaenzyme decarboxylase khử nhóm cacboxyl trở thành histamin độc gây dị ứng mạnh chocơ thể. Một số vitamin bi oxy hóa trở thành chất kháng vitamin.2.3. Chất độc do nấm mốc sinh ra (mycotoxin)Các loại thức ăn sau khi thu hoạch về không được làm khô và chế biến kịp thờitrước khi đem dự trữ trong kho. Nếu độ ẩm trên 14% rất dễ bị lên men hoặc nấm mốcphát triển sinh ra độc tố. Tùy theo loại độc tố, tùy theo hàm hượng cao hay thấp mà có thểgây ra độc cho người hay động vật.2.4. Chất độc do vi khuẩn gây raNgộ độc thức ăn do độc tố vi khuẩn thường xãy ra do thiếu sót trong công táckiểm tra và phần lớn xãy ra trên thực phẩm có nguồn gốc động vật giàu protein như thịtsữa, trứng…2.5. Các hoá chất độc hại lẫn vào thức ănNguyên nhân gây ra sự ngộ độc thực phẩm hoặc không an toàn thực phẩm có thểdo các yếu tố sau đây:Cho thêm vào thức ăn để bảo quản, nhóm này bao gồm: Các chất sát khuẩn, cácchất chống nấm, các chất kháng sinh và các chất chống oxy hoá…Các chất cho thêm vào thức ăn để tăng khẩu vị, hương liệu của thức ăn.Các chất tẩy màu hoặc cho vào để thay đổi màu thực phẩm, làm cho dai hoặc xốpthực phẩm.Các loại chất kích thích tố, hoặc các chất tăng đồng hóa, tăng giữ nước để cho giasúc tăng trọng nhanh.Các chất gây ô nhiễm môi trường bao gồm kim loại nặng của nhà máy thải ra hấpthụ vào cây thức ăn, thuốc trừ chuột, trừ sâu, trừ nấm và virus nhiễm vào thực phẩm.III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ ĐỘC3.1. Liều lượng chất độcCó nhiều chất ở liều thấp thì là yếu tố dinh dưỡng. Ví dụ: như các nguyên tố vilượng, nhưng ở liều cao thì gây ra ngộ độc.12